Even over Venezuela: Is dit de dood van het Socialisme?

Submitted by hadrian on vr, 02/01/2019 - 12:53

Introductie

Je zal vast hebben meegekregen dat Venezuela in een politieke crisis is beland. De crisis is het effect van een langdurige economische crisis veroorzaakt door sterk gedaalde olieprijzen. De Venezolaanse economie had, onder Chavez, jarenlang goed gedraaid maar leunde sterk op olieprijzen. Dat maakte de economie van het land zeer gevoelig voor fluctuerende olieprijzen, en dat hebben ze gemerkt. Er is inmiddels een heuze troonpretendent, waar natuurlijk bepaalde wereldleiders zich direct achter scharen. Of Maduro het weet te winnen van de pretendent komen we vast snel achter. Wat tijdens deze crisis echter vaak naar boven komt zijn discussies over het zogenaamde falen van het socialisme. Daar zal dit artikel over gaan.

Is het Socialisme gefaald?

Om deze vraag te beantwoorden, moeten we eerst eens definieren wat socialisme precies is. Het woord bestaat al bijna tweehonderd jaar, en in die tijd is het gebruikt om zo'n beetje elke politieke filosofie onder de horizon te beschrijven. Voor Amerikaanse sociaal-democratisch gekante democraten kan het onder andere het neoliberale Engeland betekenen. Sociaal-democratie zelf wordt ook regelmatig socialisme genoemd. Ironisch genoeg noemen veel fascisten het nazisme ook socialisme, maar meestal weten ze wel dat dit een leugen is. Hitler was er in ieder geval eerlijk over toen hij uitlegde dat ze de naam alleen maar gebruikte om een deel van de arbeidersklasse tot hen aan te trekken. Zo snel als de nazis aan de macht kwamen werd de linkervleugel van de partij, onder leiding van Strasser, ook vrij snel op brutale wijze opgeruimd. Voor de SS was dit vast een oefenronde voor later. Ook China, wat zich als een kapitalistische grootmacht heeft ontwikkeld, wordt socialistisch genoemd. Lang verhaal kort, mensen definieren socialisme op de manier hoe hen uitkomt. De meeste definities hebben ook geen basis in de feitelijke historische beweging.

Het socialisme is ontstaan in de vroege dagen van de industriele revolutie als reactie op de dehumanizerende effecten van het groeiend kapitalisme. Voor Kropotkin betekende het socialisme het beëindigen van het eigendom en het bewerkstelligen van een eerlijke verdeling van goederen. Een belangrijk thema in het socialisme is ook het besturen van de productiemiddelen door de producenten zelf. Veel arbeiders hebben dit gepoogd in de Russische revolutie, tot dit de kop in werd gedrukt door de Bolsheviki. Ook in de Spaanse revolutie werd dit door een groot deel van de bevolking gedaan, tot de nazaten van de Bolsheviki dit de kop in hebben gedrukt. Ook in Hongarije werd in 1956 nog een poging gedaan, wat vervolgens alweer door de Bolsheviki hardhandig een halt werd toegeroepen.

Deze twee concepten - het beëindigen van eigendom en zelfbestuur van productiemiddelen - zijn ontwikkeld als kernwaarden van het socialisme. Zelfbestuur betekent hier ook daadwerkelijk bestuur door de mensen die bezig waren met de productiemiddelen. Breder gezien, betekent het ook het controleren van je directe omgeving, in samenwerking met anderen. Dit betekent dat, in een socialistische wereld, jou straat dus door de bewoners van die straat bijgehouden wordt. Veel socialisten dachten dit door de staat te kunnen bewerkstelligen. Anarchisten vormen de groep die het gebruik van de staat strategisch en theoretisch verwerpen. De geschiedenis heeft een groot aantal voorbeelden van staatsgezinde socialisten die revolutionaire momenten verbrouwen. Zelfbestuur gaat niet samen met een centralistische organisatie. Marxistische theorie stelt dat de superstructuur van een maatschappij - dat wil zeggen de staat en cultuur - gevormd wordt door de basis. Die basis zijn de productiemiddelen en productierelaties. Met andere woorden, Marxistische theorie stelt dat kapitalisme de staat vormgeeft. Tegelijkertijd zorgt de superstructuur er dan voor dat de basis in stand kan worden gehouden. Met andere woorden, als arbeiders gaan staken voor betere productierelaties zal de superstructuur dat proberen te verhelpen. De staat stuurt politie ende of leger op de stakers af, zet ze gevangen en onder surveillance, en vermoord in sommige gevallen de ringleiders. Wat niet alle Marxisten door hebben is dat de staat inherent bij een hierarchische basis hoort. Wanneer de basis door revolutie kapot geslagen wordt, moet de superstructuur volgen. Als de superstructuur blijft bestaan, zoals in Rusland in 1917, zal die superstructuur een nieuwe basis opzetten. De staat vereist immers het bestaan van bepaalde productierelaties. Als dit niet het kapitalisme is, zal de basis heel erg gaan lijken op het geregimenteerde bestaan van een leger.

Keer op keer gaan staats-socialistische projecten stuk. Er kunnen legio argumenten gegeven worden waarom dit gebeurt. De Leninisten hebben het continu over sabotage van buitenaf, en imperialisme (meestal van de VS) blijft het go-to-argument. Ongetwijfeld zijn dit belangrijke factoren in het stukgaan van socialistische experimenten. Maar een belangrijke factor die vaak niet erkend wordt is de sabotage van binnenaf. Vrijheid is iets wat mensen in de praktijk moeten leren. Er kunnen duizend schoolboeken geschreven worden over wat vrijheid is, maar vrijheid impliceert sociale relaties die door de staat in de weg zit. Landauer heeft dit misschien het beste verwoord: "de staat is een sociale relatie." Hiërarchiën zijn vormen van relaties tussen mensen. Die relaties kunnen niet tegelijk met de sociale relaties die vrijheid impliceert bestaan. Waar de staat dus bestaat, kan vrijheid niet bestaan. Om die reden kan de staat geen vrijheid brengen.

Conclusie

Anarchisten hadden in de 19e eeuw al door dat het gebruik van de staat een strategische fout was. Bakunin verwoorde dit op toen hij aangaf dat "socialisme zonder vrijheid gelijk staat aan slavernij en brutaliteit." Het feit dat zoveel staats-socialistische projecten in de soep zijn gelopen, en dat we kunnen verklaren waarom dit gebeurt, maakt dat staats-socialisme geen geloofwaardige strategie meer kan worden genoemd. Het socialisme wat de staat verwerpt als strategie - anarchisme - blijft dan dus over. Het Venezolaanse experiment kan beter gezien worden als een bewijsstuk voor de hypothese dat staten geen vrijheid kunnen brengen, hoe rood ze hun retoriek ook kleuren. Desalniettemin waren de armen van Venezuela waarschijnlijk stukken beter af onder Chavismo dan dat ze zullen zijn onder het neo-liberalisme van Jairo en co. Neoliberalisme kennen we inmiddels wel, en we weten hoe dat in arme landen gaat. Waarschijnlijk komt er, mocht Jairo winnen, een door het IMF gesteunde 'firesale.' Dat soort firesales hebben we in Rusland en Griekenland bijvoorbeeld gezien. Alles wat het volk heeft opgebouwd wordt verkocht aan de hoogste bieders. De prijzen zullen omhoog gaan duwen en de lonen omlaag. Voor een groot deel van Venezolanen is Maduro waarschijnlijk de beste keus.

Als laatste wil ik nog even aanstippen dat er nogal veel theoretisch en ideologisch gepraat wordt over Venezuela. Fascisten en kapitalisten gebruiken het als een argument waarom socialisme niet zou werken. Staats-socialisten gebruiken het om te laten zien dat het imperialisme van de Verenigde Staten nog steeds leeft. Wat echter meestal vergeten wordt is dat Venezolanen in een crisissituatie leven. Theoretisch geneuzel is leuk en aardig, maar de Venezolanen worden vergeten. Niemand verdient het om als politieke marionetten gebruikt te worden.

Flattr this